Melisa Çayı: Sürekli Başka Bir Şey Sanılan Bitki

Melisa adını arıdan alır, limondan değil. Latince cins adı Melissa’nın Yunancadaki anlamı “bal arısı”dır; çiçeği arıları o kadar çeker ki bitki adını bu ilgiden almıştır. Buna rağmen melisa çayını tarif etmesi istenen çoğu kişi önce limondan söz eder.

Bu bitkinin başına gelen şey tam olarak budur: sürekli başka bir şey sanılır. Dört ayrı adı vardır, iki ayrı bitkiyle karıştırılır, kurutulduğunda ise kendi hâlini bile kaybedebilir. Melisa çayı alırken karşınıza çıkan belirsizliklerin çoğu buradan doğar ve her birini çözmek, bitkinin bir özelliğini öğrenmek demektir.

Karışıklık 1: Dört ad, tek bitki

Melissa officinalis Türkçede dört isimle dolaşır ve hepsi aynı bitkiyi gösterir.

Melisa en yaygın olanı, doğrudan Latince cins adından gelir. Oğulotu arıcılık geleneğinden kalmadır: yeni bir oğul, yani yeni bir arı kolonisi kovana yerleştirilirken arıcılar kovanın iç yüzünü bu bitkinin yapraklarıyla silerdi. Kovanotu aynı uygulamanın başka bir adlandırmasıdır. Bazı yörelerde turunçotu da denir ve bu sonuncusu karışıklığın kaynağını ele verir: kokunun turunçgili çağrıştırması.

Paket üzerinde hangisini görürseniz görün, satın aldığınız şey aynıdır. Melisa çayı arayıp oğulotu yazan bir ürün bulduysanız doğru yerdesiniz.

Karışıklık 2: Limon otu değildir

En sık yapılan hata bu; iki bitki çoğu zaman birbirinin adıyla anılır.

Melisa, geniş ve oval yapraklı, kenarları dişli, çalı görünümünde bir bitkidir. Limon otu (Cymbopogon citratus, İngilizcesiyle lemongrass) ise uzun, ince, ot gibi yapraklara sahip bir buğdaygildir; botanik olarak buğdayla akrabadır, melisayla değil.

Kokularının benzemesi rastlantı değil, ikisinde de limona yakın aroma bileşenleri bulunur. Ama mutfakta yaptıkları iş ayrıdır: limon otunun sapı Tayland ve Vietnam yemeklerinde dövülerek kullanılır, melisanın yaprağı ise Akdeniz mutfağında ve demlikte yer bulur. Etikette “limon otu” yazan bir ürün alacaksanız Latince adına bakın; ikisi aynı fiyata satılıyor olsa bile aynı şey değil.

Karışıklık 3: Nane değildir, ama akrabasıdır

Melisa çayı içenlerin bir kısmı tadı naneye benzetir ve bunda haklı bir yan vardır: ikisi de ballıbabagiller (Lamiaceae) familyasındandır. Kekik, fesleğen, adaçayı ve biberiye de aynı aileden gelir.

Ailenin ortak işareti gövdededir. Bir melisa sapını parmaklarınızın arasına alıp çevirirseniz yuvarlak değil, dört köşeli olduğunu hissedersiniz. Yapraklar gövde boyunca karşılıklı çiftler hâlinde dizilir ve her çift bir öncekine dik durur. Bu, tarlada melisayı yabancı otlardan ayırmanın en hızlı yoludur.

Benzerlik burada biter. Nanenin serinletici keskinliği melisada yoktur; melisanın tadı daha yumuşak, daha limonsu ve daha az iddialıdır.

Karışıklık 4: Kurutulunca tanınmaz hâle gelir

Melisanın asıl sorunu burada başlar. Bu bitki, kurutulması en zor bitki çaylarından biridir ve yanlış kurutulduğunda hem rengini hem kimliğini kaybeder.

Yaprağı ince ve suludur. Güneş altında serilirse önce kararır, ardından kahverengiden siyaha çalan bir hâl alır. O noktada elinizdeki şey görünüş olarak herhangi bir kuru yaprak yığınından ayrılmaz. Doğru yöntem gölgede, havadar bir yerde ve ince katman hâlinde kurutmaktır; kalın yığılan yaprak alttan nemli kalıp bozulur.

Ayırt etmenin tek güvenilir yolu kokudur. Paketi açtığınızda net bir limon kokusu gelmiyorsa, ürün ya yanlış kurutulmuştur ya da uzun süre beklemiştir; rengine bakarak karar veremezsiniz. İyi kurutulmuş melisa mat yeşil kalır ve kokusunu paketten belli eder.

Biçim zamanı da bu kokuyu belirler. Melisa çok yıllıktır, yaprağı için yetiştirilir ve çiçeklenmeye başlamadan hemen önce biçilir. Çiçek açtıktan sonra bitkinin enerjisi tohuma kayar, yaprak incelir, koku düşer. Mayıstan eylüle iki ya da üç biçim alınır; en kokulusu genellikle ilkidir.

Taze ile kurunun işi ayrıdır

Melisayı yalnızca melisa çayı yapılan bir bitki sanmak da bir tür karışıklıktır. Taze ve kuru formun mutfakta yaptığı iş birbirinden farklıdır.

Taze yaprak ince kıyılıp çilek, şeftali ve karpuzla iyi gider; meyveli tatlıların üzerinde hem koku hem renk verir. Kuru yaprak ise sıcak ya da soğuk suda bekletildiğinde işe yarar: bir avuç kuru melisayı evde hazırladığınız limonatanın içine atıp buzdolabında birkaç saat bekletip süzerseniz limon kokusu katmerlenir. Zeytinyağı, limon ve kuru melisayla hazırlanan bir marine de beyaz etli balıklara yakışır.

Melisa çayı demlerken yapılan hata

Melisa çayı hazırlarken en sık yapılan iki hata var ve ikisi de aynı sonuca çıkar: kokunun kaybolması.

Birincisi kaynar su. Melisanın yaprağı incedir, fokurdayan suyla buluşunca yorulur ve dem buruklaşır. Çaydanlığı ateşten alıp kısa bir süre dinlendirmek yeterlidir; aranan aralık 90 derece civarıdır.

İkincisi kapağı açık bırakmak. Melisa çayının limon kokusu buharla birlikte yükselir; üstü açık demlenen bardak, kapalı demlenene göre belirgin biçimde sönük kalır. Dört beş dakika yeterlidir, uzatmak buruk yapar. Doğru demlenmiş melisa çayının rengi açık sarı-yeşildir; koyu kahverengi bir dem ya fazla bekletilmiştir ya da ürün eskimiştir.

Harman yapacaksanız papatya melisanın keskinliğini yumuşatır, ıhlamur bal notasıyla dengeler, nane aynı aileden geldiği için kolayca uyum sağlar. Bitki çayları arasında dökme seçenekler harman kurmaya daha elverişlidir; ıhlamurun tarafını merak ediyorsanız ıhlamurun hasat takvimini anlattığımız yazıya bakabilirsiniz.

Melisa çayı neden çabuk biter?

Melisa çayı, kokusunu koruma açısından bitki çaylarının en kırılganıdır; ıhlamurdan da adaçayından da önce solar. Kokusu gittiğinde geriye tadı belirsiz bir yaprak kalır.

Bu yüzden büyük paket almak melisada işe yaramaz. Az alıp kapalı bir cam kavanozda, ışık görmeyen bir yerde saklamak ve bitince yenisini almak daha iyi sonuç verir; tüketim tarihi ambalajın üzerinde yazar. Bitkinin kokusunu kaybetme hızı, satın alma alışkanlığınızı da belirlemeli.

Kooperatifte hangi adı kullanıyoruz

Gökçeyazı Kooperatifi paketlerinde “melisa” adını tercih ediyor, çünkü arayanların çoğu bu adı kullanıyor. Ortak ailelerimizin yetiştirdiği bitki çiçeklenme öncesi biçiliyor, gölgede kurutuluyor ve eleniyor. Paketin içindekiler listesinde tek kelime yazıyor: melisa.

Melisa çayını iki biçimde satıyoruz: 30 gramlık dökme paket ve demlik poşet; ikisi de aynı hasattan hazırlanıyor. Melissa officinalis’in Türkiye’deki yerel adlarının tam listesi Türkiye Bitkileri Listesi veri tabanında bulunur.

Ayırt etmeye dair sık sorulanlar

Melisa saksıda yetişir mi?

Yetişir. Çok yıllık bir bitkidir ve güneşli bir balkonda, suyu iyi süzen bir saksıda yıllarca yaşar. Kış başında toprağa yakın kesilir, ilkbaharda yeniden sürer. Saksıdaki bitkiden de çiçeklenme öncesinde yaprak toplanıp gölgede kurutulabilir.

Taze melisa dondurulur mu?

Dondurulabilir ama yaprak çözüldüğünde yumuşar ve kararır. Buz kalıplarına birkaç yaprak koyup üzerini suyla doldurmak daha iyi bir yoldur; bu küpler limonatada ve soğuk içeceklerde hem koku hem görüntü verir.