0555 434 10 01
0266 466 76 66
Melisa adını arıdan alır, limondan değil. Cins adı Melissa, Yunancada “bal arısı” demektir; bitkinin çiçeğine arılar öyle yoğun ilgi gösterir ki adı oradan kalmıştır. Buna rağmen melisa çayını tarif etmesi istenen çoğu kişi önce limondan söz eder.
Bu bitkinin başına gelen şey tam olarak budur: sürekli başka bir şey sanılır. Dört ayrı adı vardır, iki ayrı bitkiyle karıştırılır, kurutulduğunda ise kendi hâlini bile kaybedebilir. Melisa çayı alırken karşınıza çıkan belirsizliklerin çoğu buradan doğar. Aşağıdaki her bölüm bu karışıklıklardan birini alıyor ve çözerken bitkinin bir özelliğini anlatıyor.
Karışıklık 1: Dört ad, tek bitki
Melissa officinalis Türkçede dört isimle dolaşır ve hepsi aynı bitkiyi gösterir.
Melisa en yaygın olanı, doğrudan Latince cins adından gelir. Oğulotu arıcılık geleneğinden kalmadır: yeni bir oğul, yani yeni bir arı kolonisi kovana alıştırılırken kovanın içi bu bitkinin yaprağıyla ovulurdu. Kovanotu aynı uygulamanın başka bir adlandırmasıdır. Bazı yörelerde turunçotu da denir ve bu sonuncusu karışıklığın kaynağını ele verir — kokunun turunçgili çağrıştırması.
Paket üzerinde hangisini görürseniz görün, satın aldığınız şey aynıdır. Melisa çayı arayıp oğulotu yazan bir ürün bulduysanız doğru yerdesiniz.
Karışıklık 2: Limon otu değildir
En sık yapılan hata bu ve iki bitki birbirinin yerine satılacak kadar yaygınlaşmış durumda.
Melisa, geniş ve oval yapraklı, kenarları dişli, çalı görünümünde bir bitkidir. Limon otu (Cymbopogon citratus, İngilizcesiyle lemongrass) ise uzun, ince, ot gibi yapraklara sahip bir buğdaygildir — botanik olarak buğdayla akrabadır, melisayla değil.
Kokularının benzemesi rastlantı değil, ikisinde de limona yakın aroma bileşenleri bulunur. Ama mutfakta yaptıkları iş ayrıdır: limon otunun sapı Tayland ve Vietnam yemeklerinde dövülerek kullanılır, melisanın yaprağı ise Akdeniz mutfağında ve demlikte yer bulur. Etikette “limon otu” yazan bir ürün alacaksanız Latince adına bakın; ikisi aynı fiyata satılıyor olsa bile aynı şey değil.
Karışıklık 3: Nane değildir, ama akrabasıdır
Melisa çayı içenlerin bir kısmı tadı naneye benzetir ve bunda haklı bir yan vardır: ikisi de ballıbabagiller (Lamiaceae) familyasındandır. Kekik, fesleğen, adaçayı ve biberiye de aynı aileden gelir.
Ailenin ortak işareti gövdededir. Bir melisa sapını parmaklarınızın arasına alıp çevirirseniz yuvarlak değil, dört köşeli olduğunu hissedersiniz. Yapraklar gövde boyunca karşılıklı çiftler hâlinde dizilir ve her çift bir öncekine dik durur. Bu, tarlada melisayı yabancı otlardan ayırmanın en hızlı yoludur.
Benzerlik burada biter. Nanenin serinletici keskinliği melisada yoktur; melisanın tadı daha yumuşak, daha limonsu ve daha az iddialıdır.
Karışıklık 4: Kurutulunca tanınmaz hâle gelir
Melisanın asıl sorunu burada başlar. Bu bitki, kurutulması en zor bitki çaylarından biridir ve yanlış kurutulduğunda hem rengini hem kimliğini kaybeder.
Yaprağı ince ve suludur. Güneş altında serilirse önce kararır, ardından kahverengiden siyaha çalan bir hâl alır. O noktada elinizdeki şey görünüş olarak herhangi bir kuru yaprak yığınından ayrılmaz. Doğru yöntem gölgede, havadar bir yerde ve ince katman hâlinde kurutmaktır; kalın yığılan yaprak alttan nemli kalıp bozulur.
Ayırt etmenin tek güvenilir yolu kokudur. Paketi açtığınızda net bir limon kokusu gelmiyorsa, ürün ya yanlış kurutulmuştur ya da uzun süre beklemiştir; rengine bakarak karar veremezsiniz. İyi kurutulmuş melisa mat yeşil kalır ve kokusunu paketten belli eder.
Biçim zamanı da bu kokuyu belirler. Melisa çok yıllıktır, yaprağı için yetiştirilir ve çiçeklenmeye başlamadan hemen önce biçilir. Çiçek açtıktan sonra bitkinin enerjisi tohuma kayar, yaprak incelir, koku düşer. Mayıstan eylüle iki ya da üç biçim alınır; en kokulusu genellikle ilkidir.
Taze ile kurunun işi ayrıdır
Melisayı yalnızca melisa çayı yapılan bir bitki sanmak da bir tür karışıklıktır. Taze ve kuru formun mutfakta yaptığı iş birbirinden farklıdır.
Taze yaprak ince kıyılıp çilek, şeftali ve karpuzla iyi gider; meyveli tatlıların üzerinde hem koku hem renk verir. Kuru yaprak ise sıcak ya da soğuk suda bekletildiğinde işe yarar: bir avuç kuru melisayı ev yapımı limonatanın içine atıp buzdolabında birkaç saat bekletip süzerseniz limon kokusu katmerlenir. Zeytinyağı, limon ve kuru melisayla hazırlanan bir marine de beyaz etli balıklara yakışır.
Demlemede yapılan yaygın hata
Melisa çayı hazırlarken en sık yapılan iki hata var ve ikisi de aynı sonuca çıkar: kokunun kaybolması.
Birincisi kaynar su. Melisanın yaprağı incedir, fokurdayan suyla buluşunca yorulur ve dem buruklaşır. Çaydanlığı ateşten alıp kısa bir süre dinlendirmek yeterlidir; aranan aralık 90 derece civarıdır.
İkincisi kapağı açık bırakmak. Melisa çayının limon kokusu buharla birlikte yükselir; üstü açık demlenen bardak, kapalı demlenene göre belirgin biçimde sönük kalır. Dört beş dakika yeterlidir, uzatmak buruk yapar. Doğru demlenmiş melisa çayının rengi açık sarı-yeşildir; koyu kahverengi bir dem ya fazla bekletilmiştir ya da ürün eskimiştir.
Harman yapacaksanız papatya melisanın keskinliğini yumuşatır, ıhlamur bal notasıyla dengeler, nane aynı aileden geldiği için doğal bir eş olur. Bitki çayları kategorisinde dökme seçenekler harman kurmaya daha elverişlidir; ıhlamurun tarafını merak ediyorsanız hasat takvimini anlattığımız yazıya bakabilirsiniz.
Neden çabuk biter
Melisa çayı, raf ömrü açısından bitki çaylarının en kırılganıdır. Ihlamur ya da adaçayı ikinci yılda hâlâ iş görür; melisa görmez. Kokusu gittiğinde geriye tadı belirsiz bir yaprak kalır.
Bu yüzden büyük paket almak melisada işe yaramaz. Kapalı bir cam kavanozda, ışık görmeyen bir yerde bir yıl içinde bitecek kadar alıp sık tazelemek, yılı çıkarmaya çalışmaktan daha iyi sonuç verir. Bitkinin kokusunu kaybetme hızı, satın alma alışkanlığınızı da belirlemeli.
Kooperatifte hangi adı kullanıyoruz
Gökçeyazı Kooperatifi paketlerinde “melisa” adını tercih ediyor, çünkü arayanların çoğu bu adı kullanıyor. Ortak ailelerimizin yetiştirdiği bitki çiçeklenme öncesi biçiliyor, gölgede kurutuluyor ve eleniyor. İçine aroma, renklendirici veya katkı maddesi girmiyor.
Melisa çayını dökme ve demlik poşet olarak sunuyoruz; ikisi de aynı üründen hazırlanıyor. Bitkinin tarla koşulları ve biçim dönemi hakkında T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı kaynaklarında ayrıntılı bilgi bulunuyor.
Ayırt etmeye dair sık sorulanlar
Melisa ile oğulotu aynı bitki mi?
Aynı. Melisa, oğulotu, kovanotu ve turunçotu tek bir bitkinin farklı adlarıdır. Oğulotu adı, yeni arı kolonisinin kovana alıştırılmasında bu yaprağın kullanılmasından gelir.
Melisa ile limon otunu nasıl ayırırım?
Yaprağa bakın. Melisanın yaprağı geniş, oval ve dişli kenarlıdır; limon otununki uzun, ince ve ot gibidir. Latince adları da ayırır: melisa Melissa officinalis, limon otu Cymbopogon citratus.
Kuru melisam siyaha çalıyor, kullanabilir miyim?
Koku testi karar verir. Paketi açtığınızda limon kokusu geliyorsa kullanılabilir. Koku yoksa bitki büyük ihtimalle güneşte kurutulmuştur ve aromasını kaybetmiştir.
Melisa çayı kaç dakika demlenir?
Kaynatılıp iki dakika dinlendirilmiş suda, kapağı kapalı olarak dört ila beş dakika. Melisa uzun demlemeyi kaldırmaz.
Ne kadarlık paket almalıyım?
Bir yıl içinde bitireceğiniz kadar. Melisa kokusunu diğer bitki çaylarından daha hızlı kaybettiği için az alıp sık tazelemek daha iyi sonuç verir.
