Propolis: Arıcının Kovandaki En Yapışkan Sorunu

Arıcılar propolisi önce bir ürün olarak değil, bir sorun olarak tanır. Kovanı açmak istersiniz, kapak kalkmaz. Çerçeveyi çekersiniz, yerinden oynamaz. Levyeyi sokup zorladığınızda çıkan çatırtı, arıların aylardır her boşluğa doldurduğu koyu renkli, reçineli bir maddenin kopma sesidir.

Kovan başında geçen bir sezonun sonunda bu maddeyi tanımayan arıcı yoktur: eldivene yapışır, alet çantasını kirletir, sıcakta çiklete döner, soğukta cam gibi kırılır. Ne olduğunu ve arının onu neden yaptığını anlatmadan önce, bu pratik tarafını not etmek gerekir — çünkü propolisin bütün özellikleri o yapışkanlıktan türer.

Arı bunu neden yapıyor

Propolis balla karıştırılır ama ikisinin kaynağı bambaşkadır. Bal çiçek nektarından gelir ve arının besinidir. Propolisin hammaddesi ise ağaçtır: bitkilerin tomurcuklarından ve gövde yaralarından sızan reçine.

Kovandaki işçi arıların bir bölümü bu işte uzmanlaşır. Ilıman kuşakta en yaygın kaynak kavak tomurcuklarıdır; kestane, huş ve kızılağaç tomurcuklarıyla çam gibi iğne yapraklıların gövde reçinesi de kullanılır. Arı reçineyi çeneleriyle koparır, poleni taşıdığı arka bacak sepetlerine yükler ve kovana getirir.

İlginç olan boşaltma kısmıdır. Yük o kadar yapışkandır ki taşıyan arı onu kendi başına indiremez; kovandaki başka bir arı gelip parçayı çeneleriyle çekerek alır. Bir yükün boşaltılması bazen yarım saat sürer. Arıcılık gözlemlerinde bu, kovandaki iş bölümünün en görünür örneklerinden sayılır.

Kovanın mimarisi

Arı için bu madde bir yapı malzemesidir ve kullanım yerleri şaşırtıcı biçimde düzenlidir.

Gövdedeki her çatlak, her aralık sıvanır; kışın hava akımını kesen şey budur. Soğuk yaklaştıkça uçuş deliği daraltılır — kasım ayında bazı kovanların girişinde tek arının geçebileceği bir aralık kalır. Çerçevelerin omuzları ve kovanın iç yüzeyleri birbirine yapıştırılarak sabitlenir.

En dikkat çekici kullanım ise başka bir yerdedir. Kovana giren ve öldürüldükten sonra dışarı taşınamayacak kadar büyük bir canlı — çoğunlukla bir fare — arılar tarafından baştan aşağı propolisle kaplanır. Taşıyamadıkları şeyi kovanın düzeninden yalıtmış olurlar.

Her koloni aynı miktarda biriktirmez. Bazı arı ırkları bu maddeyi bol kullanır, bazıları neredeyse hiç toplamaz; bölge ve mevsim de belirleyicidir.

Rengi nereden geldiğini söyler

Kovandan çıkan parçaların rengi sarı-yeşilden koyu kahveye, bazen siyaha yakın tonlara kadar değişir. Bu, kalite farkı değil kaynak farkıdır: kavak ağırlıklı bir çevrede toplanan propolis açık ve yeşilimsi, çam ormanına konumlanmış kovanlarda koyu olur.

Kokusu reçineli ve balzamiktir. Kavak kaynaklı olanda tatlımsı bir nota, çam kaynaklı olanda daha odunsu bir arka plan bulunur. Sıcaklık ise kıvamı belirler — yaz öğleninde yumuşayıp her yere bulaşan madde, soğukta sertleşip parmakla kırılabilir hâle gelir.

Sorundan ürüne: toplama

Aynı yapışkanlık, arıcı için iki anlama gelir. Muayeneyi yavaşlatır, aletleri kirletir, bol biriktiren kolonilerde her kovan açılışına birkaç dakika ekler. Ama toplandığında ayrı bir üründür. Bazı arıcılar bu yüzden az biriktiren ırkları seçer, bazıları tam tersini yapar.

Toplama iki yöntemle yapılır.

Izgara yöntemi arının davranışını kullanır. Kovanın üstüne ince yarıkları olan plastik bir ızgara konur; arı bu yarıkları kapatılması gereken boşluk sayar ve birkaç hafta içinde doldurur. Izgara çıkarılıp derin dondurucuya konur, donduktan sonra büküldüğünde propolis parçalar hâlinde dökülür. Bu yolla gelen ürün temizdir; içine balmumu ve tahta kıymığı karışmaz.

Kazıma ise hasat sırasında zaten yapılan işin ürünüdür. Çerçeve omuzlarından ve kovan yüzeylerinden kazınan madde balmumu, tahta parçası ve kovan artığıyla karışık gelir.

Zamanlamayı koloni belirler. Arılar ilkbahardan itibaren reçine taşır ama asıl birikim yaz sonundan sonbahara uzanan dönemdedir; kovan kışa hazırlanırken sıvama ve daraltma işi yoğunlaşır. Izgara bu yüzden yaz ortasında konur, sonbaharda alınır. Bal hasadıyla çakışmayacak biçimde planlanır, çünkü iki iş de kovanı açmayı gerektirir ve koloniyi arka arkaya rahatsız etmek istenmez. Kış aylarında kovan açılmaz.

Ham hâliyle neden satılmaz

Kovandan çıkan parçalar, arının topladığı reçineden ibaret değildir. İçinde ciddi oranda balmumu, tahta kıymığı, polen ve kovan artığı bulunur. Bu hâliyle gıda olarak sunulmaya uygun değildir.

Gıda olarak piyasaya sunulan propolis ürünleri, mevzuata uygun gıda işletmelerinde ekstraksiyon ve saflaştırma işleminden geçirilir. Bu tesisler T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı kaydına tabidir ve ürünün etiketlenmesi de ilgili mevzuata göre yapılır.

Aynı kovandan çıkan üç madde

Kovandan üç ayrı madde çıkar ve üçü sürekli birbirine karıştırılır. Kaynakları şöyle ayrılır:

• Bal — çiçek nektarından, salgı balında ise bitki özsuyu salgısından üretilir. Koloninin besinidir.
• Balmumu — arının karın bölgesindeki bezlerden salgılanır. Petek bundan örülür.
• Propolis — ağaç reçinesinden gelir. Kovanın yapıştırıcısı ve yalıtımıdır.

Rengi, kokusu, kıvamı ve elde ediliş biçimi birbirine benzemez; ortak noktaları yalnızca aynı kovandan çıkmalarıdır.

Bizim kovanlarımızda durum

Gökçeyazı Kooperatifi’nde bal, kooperatif başkanı ve arıcı Şenol Uzan’ın kovanlarından geliyor. Kovanlar Balıkesir’in Balya ilçesi ve Kaz Dağları çevresindeki çam ormanlarına konumlandırılıyor; çam balı hasadı ağustos-kasım döneminde yapılıyor.

Kooperatifin ürün yelpazesinde propolis bulunmuyor. Bu yazı, kovan başında herkesin karşılaştığı ama çoğu zaman yanlış tanınan bir maddeyi anlatmak için yazıldı.

Kovandan sofraya ulaşan ürünlerimiz Bal, Pekmez ve Tahin sayfasında. Bal alırken nelere bakılacağını ayrı bir yazıda anlatmıştık.

Kovan başında sık sorulanlar

Propolis nedir, nasıl oluşur?

Arıların ağaç tomurcuklarından ve gövde yaralarından topladığı reçineyi kovanda işleyerek elde ettiği yapışkan bir maddedir. Nektardan üretilmez; hammaddesi bitki reçinesidir.

Çerçeveler neden birbirine yapışıyor?

Arılar çerçeve omuzlarını ve kovanın iç yüzeylerini bu maddeyle sabitler. Muayenede levye kullanmanın sebebi budur; bol biriktiren kolonilerde her kovan açılışı birkaç dakika uzar.

Rengi neden kovandan kovana değişiyor?

Reçinenin kaynağına göre. Kavak ağırlıklı çevrede sarı-yeşile çalar, çam ormanında koyu kahveden siyaha yakın tonlara iner. Kalite farkı değil, coğrafya farkıdır.

Izgarayla kazıma arasında ne fark var?

Izgara yöntemi temiz ürün verir, içine balmumu ve tahta karışmaz. Kazıma hasat sırasında zaten yapılır ama elde edilen madde kovan artıklarıyla karışıktır.

Propolis ile balmumu aynı şey mi?

Değil. Balmumu arının kendi bezlerinden salgılanır ve petek örmekte kullanılır; propolis ağaçtan gelir ve yapıştırıcı-yalıtım işini görür.

Kooperatif propolis satıyor mu?

Hayır. Arı ürünleri yelpazemizde bal bulunuyor, propolis satışa sunulmuyor.